Кінамастак + герой = …адкрыццё!

Рубрики: Новости.

Мужчына расстаўляе свае пейзажы па пакоі вясковай хаты. Карціны гэтыя ў палову яго роста, роста дзесяцігадовага хлапчука, а

Пасля прагляду фільма ,,Не адзін,,. Фота Юліі ЛАЎРАНКОВАЙ
Вольга Дашук таксама рэжысёр такіх адметных фільмаў, як «Кінааматар. Восеньскі сон», «Майстар», «Край Белавежскі», «Ночь коротка…», «Хвіліны жыцця», «Леанід Левін. Вайна і любоў» ды іншых. Шмат якія з іх можна паглядзець у Музеі гісторыі беларускага кіно ў Мінску. У тым ліку і карціну «Не адзін».

Віктару ўжо каля шасцідзесяці. Затым Віктар садзіцца проста на падлогу пасярод сваёй мастацкай прыроды. І тут быццам бы ўвесь свет кружыць вакол чалавека. Гэта мой любімы эпізод з кароткага дакументальнага фільма Вольгі Дашук «Не адзін», які здужаў раскрыць перад гледачом самадзейнага мастака Віктара Залаціліна. У межах Тыдня Даступнасці Офіс па правах людзей з інваліднасцю зладзіў паказ гэтага фільма. Фільма пра тое, што жыццё чалавека заўсёды сугучна адзіноце, хаця ён ніколі не адзін, калі яму ёсць што сказаць. Фільм пра адчуванне сваёй канечнасці на зямлі. Фільм пра жыццё чалавека як стварэнне сусвету.

А мы пагутарылі з рэжысёрам-дакументалістам Вольгай Дашук, супрацоўнікам дакументальнай студыі «Летапіс» «Беларусьфільма», пра асаблівы кінапогляд на людзей з інваліднасцю (не выпадкова два фільмы з творчай біяграфіі Вольгі ставяць у цэнтр такіх людзей – «Не адзін» і «Тры кіламетры да неба»), пра герояў як найвялікшае багацце рэжысёра і пра сённяшні боль кінематаграфіста.

– Калі размаўлялі з гледачамі пасля апошняга паказу стужкі «Не адзін», вы казалі пра асаблівыя стасункі з Віктарам Залаціліным…

– Разумееце, фільмаў і герояў у мяне многа, але з Віктарам сапраўды было асабліва. У прынцыпе, я ўсіх герояў успамінаю. Герой не робіцца табе сваяком, але вось нейкая роднасная нотка ўсё роўна з’яўляецца. Адносіны з людзьмі, якіх ты здымаеш – адна з тых рэчаў, за што я вельмі люблю сваю прафесію, і гэта часам мяне прымірае з усімі астатнімі адчайнымі момантамі, якія ў ёй прыходзіцца перажываць.

Віктара я да фільма не бачыла і не ведала – толькі прачытала сцэнарый Паўла Магіліна. І я «ўзяла» гэтую тэму. Калі герой табе невядомы, гэта складаная сітуацыя для рэжысёра: твае ўяўленні пра тэму могуць зусім не супадаць з рэальнасцю. Дарэчы, цяпер на «Беларусьфільме» рэжысёр зусім не можа прапанаваць «сваю» тэму, яна будзе адхіленая ў любым выпадку. Нейкі злом абсурдны адбыўся…

Я прыязджаю, бачу месца – Віктар жыве не проста на беразе Нёмана. Гэта была ранняя вясна, стаяў снег, аказалася, што Нёман прыйшоў да Віктара ў агарод. Усюды вада. Гэта мяне так уразіла. Віктараў сабака Вольф быў з ім усюды. І сам Віктар – прыемны, глыбокі чалавек, цікавы, натуральны перад камерай. Адразу мне неяк захацелася зрабіць такі чыста фармальны фільм. Ёсць больш традыцыйная форма, калі гісторыя расказваецца стандартнымі апавядальнымі сродкамі, а бывае, форма пераважае, і ў гэтым выпадку герой часта выступае як медыум, які дае магчымасць рэжысёру ўвасобіць нейкую сваю ідэю. Пачалі здымаць, размаўляць, і я зразумела, што фармальны фільм знікае. Віктарава такая пранізлівая шчырасць і давер да нас, да групы, пераважылі астатняе.

Самі здымкі прыкладна два тыдні занялі, у прынцыпе, гэта вельмі малы тэрмін для такога выніка. Рэжысёр-дакументаліст вельмі залежыць ад героя, і дасягнуць такой блізкасці, якая ў нас узнікла з Віктарам, калі ён расказаў вельмі кранальныя рэчы – можна сказаць, гэта выключны выпадак. Мне пашанцавала, я Віктару вельмі ўдзячная.

– Але Віктар прызнаўся, што фільм яму не вельмі спадабаўся…

Кадры са стужкі ,,Не адзін,,.
«Не адзін», 2014 год, Беларусьфільм
Самадзейны мастак Віктар Залацілін жыве на хутары на самым беразе Нёмана. Не, ён не адзін, у яго ёсць верны сабака Вольф ды яго карціны. А што больш трэба чалавеку? Дзве вышэйшыя адукацыі? Жыццё ў сталіцы? Бізнэс? Усё гэта было. Але аднойчы Віктар вярнуўся дамоў. Вярнуўся да сябе.
Фільм увайшоў у дзясятку лепшых фільмаў Еўропы на конкурсе «Prix Europa 2014» у Берліне, атрымаў «Срэбны замак» фестывалю Off Cinema у Познані.

– Проста яго ніхто раней не здымаў. Але, трэба сказаць, гэта справа звычайная. Любому чалавеку, які сябе ўбачыць на экране, здаецца, што ён «не такі», значна цікавейшы і прыгажэйшы. І потым, Віктар – чалавек сціплы, і ён, можа, трохі бянтэжыўся ад сваёй шчырасці. Як чалавек далікатны, ён мне не сказаў пра гэта. Я расказвала яму, якая была рэакцыя на фільм і на яго асобу за мяжой на фестывалях, можа, яму нехта іншы яшчэ казаў, хто бачыў фільм – і гэта на яго падзейнічала. У фільме выказаныя важныя, агульначалавечыя рэчы – і людзі паўсюль на гэта адгукаюцца. Думаю, пасля гэтага Віктар сам прыняў фільм.

– Наогул як, нават калі герою не падабаецца фільм, захаваць добрыя адносіны з чалавекам?

– Ёсць такая рэч – праца з героем – асобная сфера дакументалісцкай дзейнасці. Яна пачынаецца задоўга да таго, як робіш фільм, і працягваецца пасля. У нейкім сэнсе ты павінен герою растлумачыць, як гэты фільм трэба ўспрымаць. Ну і потым, калі ты паважаеш чалавека – героя ты паважаеш, цікавішся ім – твае адносіны ў карціне праяўляюцца. Нават калі чалавек чымсьці можа быць незадаволены, яму няма чым цябе папракнуць. Аднаму іншаму герою я гадзіну, ён яшчэ не бачыў фільма, па тэлефоне пра фільм расказвала. Міжволі трохі пачынаюць глядзець тваімі вачыма. У чалавека заўсёды сваё ўяўленне, і часта героі пачынаюць здымаць фільм за цябе. Часам гэта супадае з тваімі мэтамі, а калі не – складана: трэба захаваць добрыя адносіны і быць шчырым з героем, але нельга слухацца яго цалкам, ты ўжо тады не рэжысёр.

Можа, для мяне гэта тэма больш важная, чым для іншых людзей, таму што ў мяне як жанчыны і чалавека эмацыянальнага трохі больш глыбокія сувязі завязваюцца з героямі, і для мяне гэта мае і потым значэнне ў жыцці. Мяне герой аднойчы выкінуў з дому падчас здымак. І я, з майго пункту погляду, нічога дрэннага не зрабіла, але проста ў яго былі свае праблемы ў гэты час, я трапіла пад гарачую руку. А фільм заканчваць трэба, ты ж у запуску ўжо. І трэба было праявіць цуды дыпламатыі, каб мне вярнуцца назад.

– Відаць, у выпадку з Віктарам цяжка было прымірыцца з тым, што вы абмежаваныя кароткім метрам?

– Віктар расказваў пра сваю сям’ю, пра маму і шмат чаго цікавага… На могілкі хадзілі, дзе ляжаць продкі Віктара. Гэта адзінае месца, куды Віктар Вольфа не бярэ, бо ён там сябе занадта вольна паводзіць. Але кароткі фільм не можа быць пра ўсё. Многіх эпізодаў мне вельмі шкада. Яны былі візуальна цікавыя і па настроі. Напрыклад, як Віктар на веласіпедзе імчыць: калі ён стамляецца педалі круціць, Вольфа прывязвае да веласіпеда, і той яго цягне. Ці быў такі момант: трэба было абагнаць бульбу, за плугам – сусед, а Віктар канём кіраваў – на белым кані верхам сядзеў.

– Калі вы адчулі, што фільм адбудзецца?

– Цяжка вызначыць… Вось гэтая сцэна, дзе Віктар сказаў мне такія інтымныя рэчы: пра свой боль, пра першага Вольфа. Увогуле, мы тады зусім іншае збіраліся здымаць: ён расказваў падрабязна, як ён малюе, як гэта яго агортвае ўсяго. У той сцэне, калі размаўлялі, я стаяла за камерай побач з аператарам. І нешта я адчуваю, Віктар горш гаворыць, чым спачатку, вельмі стрымана. Я не разумела чаму. Раптам ён кажа: а вы ж вышэй за мяне. Я зразумела сваю памылку: сядзець і падымаць на меня галаву – псіхалагічна бар’ер. Я тут жа села насупраць на падлогу – і раптам усё памянялася, і Віктар мне расказаў, як паміраў яго першы Вольф. Потым мы нічога ў гэты дзень болей здымаць не маглі. Тады я зразумела, што ў мяне асноўнае ў матэрыяле. Я Віктару вельмі ўдзячная за гэта.

Але заўсёды выдатная рэч, калі ў карціне ёсць яшчэ камічныя элементы. Яны, як правіла, цяжка дасягальныя. Таму што драматычная нотка лёгка праслізгае ў любым фільме, а камічная – не. І калі потым ты сядзіш ў зале і адчуваеш, што людзі смяюцца, у цябе адлягае ад сэрца. Гэта значыць, што чалавек фільм прымае, уваходзіць у яго мастацкую прастору. І з Віктарам гэта было праз такую яго непасрэднасць, ён з Вольфам падкідваў нам часам добрыя моманты.

– Як вашыя два фільмы – «Не адзін» і «Тры кіламетры да неба» – змянілі вас?

– Як рэжысёр-дакументаліст ты можаш пражыць некалькі жыццяў. Ты робішся глыбейшы. Андрэй Мікалаеў – герой фільма «Тры кіламетры да неба», прыкуты да ложка. Калі ехалі на аэрадром з парашутам скокнуць, Андрэя пагрузілі на пярэдняе сядзенне таксі, і таксіст, чую, у яго пытаецца: «Што гэта вы, вам вострых адчуванняў захацелася?!» Андрэй яму: «Ды вы што, у мяне вострыя адчуванні з ранку да вечара. А гэта проста нешта новае, хочацца паспрабаваць тое, чаго ў мяне кожны дзень у жыцці няма». Такія рэчы ўрэзваюцца ў памяць. І так ці інакш яны робяцца часткай твайго чалавечага вопыту. Цяжка сказаць, можа, мне фільм нават больш быў трэба, чым Андрэю. Хаця, безумоўна, для яго было важна, што нешта зафіксавала гэты момант яго ўнутранага пераадолення. Андрэй, яго жонка Таццяна, Віктар – вельмі дарагія мне героі. А яны жывуць насычаным, цікавым, духоўна напоўненым жыццём, умудраюцца быць шчаслівымі. Вось гэта была школа для мяне.

– А як стужкі ўздзейнічалі на гледачоў?

– Калі паказвала гэтыя фільмы, часам я нават была трошкі расчараваная, бо рэжысёры зацікаўленыя, каб пасля фільма была прафесійная дыскусія. Людзі былі так уражаныя, што гаварылі не пра тое, як гэта зроблена, а проста засыпалі мяне пытаннямі пра жыццё герояў. Мне часта казалі такую фразу: я думала, гэта будзе чарговы фільм пра інвалідаў, які будзе ў мяне выклікаць слязу, ціснуць на жаль. А насамрэч – зусім пра іншае, проста чалавечая гісторыя. Гэта адзначалі як станоўчы момант, і, думаю, гэта важна, калі так атрымліваецца.

– І як жа здымаць чалавека з інваліднасцю, каб пазбегнуць двух «агрэсіўных» палюсоў: гераізацыі і жалю?

– У нейкім сэнсе яны не адрозніваюцца ад іншых герояў. Калі вы пачынаеце кантактаваць, ты ўлічваеш чыста арганізацыйна іх нейкую асаблівасць, а ўнутрана гэта ўжо не мае ніякага значэння для цябе. Трэба прыдумаць такую форму, якая б не падкрэслівала пэўных рэчаў, на якія цяжка глядзець астатнім. Разам з тым, людзі з інваліднасцю часам фізічна менш трывалыя, ты разумееш, што з імі трэба больш часу на здымкі. Потым ёсць такі момант, як маральная рызыка – ты не хочаш герою пашкодзіць нейкім чынам. Але калі ісці ў гэты бок далёка і зацыкліцца на асцярожнасці і далікатнасці, атрымаецца

Кадры са стужкі ,,Тры кіламетры да неба,,.
«Тры кіламетры да неба», 2010 год, TVP
Няшчасны выпадак прыкаваў Андрэя Мікалаева да ложка. Але не звузіў яго свету. Хлопец здзяйсняе сваю даўнюю мару – скокнуць з парашутам. І камера ловіць гэты момант разам з ім.
Карціна атрымала дыплом Міжнароднага каталіцкага фестываля дакументальных фільмаў «Magnificat-2011» за лепшую рэжысуру.

павярхоўна. З Андрэем Мікалаевым у мяне быў такі вопыт, калі душа сыходзіла ў пяткі. Нават калі яго падымаюць з ложка і садзяць у вазок, ён кожны раз губляе прытомнасць на некалькі секундаў. А тут парашутны скок… Я думаю: а што, калі пры гэтым здарыцца нейкае няшчасце?!

– Успомніце, калі ласка, сваё першае сутыкненне з чалавекам з інваліднасцю.

– У маёй мамы была калега, і ў яе нарадзілася дачушка, якой не маглі нарадавацца. У дзяцінстве яна была вельмі спакойнай, іх адразу гэта не насцеражыла, а потым аказалася, што ў яе былі разумовыя адхіленні. Калі я ўжо падрасла, мяне вельмі ўражвала, наколькі такое асаблівае дзіця было падставай для любові ў сям’і. (Там была яшчэ іншая, звычайная дзяўчынка) У прынцыпе, гэта траўматычная сітуацыя для любой сям’і, але тут гэтае асаблівае дзіця любілі бязмерна. Дзяўчынка памерла, калі ёй было 19 гадоў, хаця яна павінна была дажыць, можа, да 12. І бацька ледзьве перажыў яе сыход. Дзякуючы таму, што яе так любілі ў сям’і, яна пражыла доўга. Мяне тады зацікавіў феномен: гэтыя людзі быццам бы адрозніваюцца, яны быццам бы складаныя, каб існаваць з імі разам, а насамрэч атрымліваецца, што іх нават больш любяць. Гэты вопыт пашырае нейкую прымальнасць унутраную, і ты больш глыбока глядзіш на рэчы, звязаныя з чалавечай рознасцю.

– Я памятаю, яшчэ гады два таму вы хацелі зняць фільм пра Ангеліну Уэльскую, першую беларускую мадэль з ДЦП. Як ідуць справы?

– Гэта мне тата падказаў, даў выразку з «Аргументаў і фактаў», дзе быў партрэт Ангеліны: такая прыгожая і элегантная, у карункавай сукенцы, у белых карункавых пальчатках да локцяў. На той момант я не сумнявалася, што гэтая ідэя будзе падтрыманая. Чамусьці тэма была прызнаная сацыяльна не значнай, і яе не падтрымалі.

Я нават трошкі пачала здымаць, таму што гэта была, як у нас кажуць, «сыходзячая натура»: было пару дзён, калі Ангеліна атрымлівала дыплом – скончыла Універсітэт культуры. Потым я папрасіла свайго аператара, і мы нават заснялі момант, калі Ангеліну здымалі для кліпа. Я яшчэ зрабіла некалькі крокаў знайсці фінансаванне. Але гэта быў нейкі злы лёс. Аднак я не губляю надзеі. І мы застаемся ў кантакце з Ангелінай і яе мамай увесь час. Мне гэтыя людзі цікавыя той унутранай філасофіяй, якую яны прынялі. Такія людзі і робяцца героямі фільмаў. Я ведаю, што Ангеліна нядаўна выходзіла на подыум, каб дэманстраваць італьянскае адзенне. Зараз вісяць па Мінску плакаты з ёй. Яшчэ яна паступіла ў магістратуру Акадэміі мастацтваў – яе вельмі тэатр цікавіць. Чалавек пракладае сцежку, па якой ніхто не хадзіў.

– Як гэты фільм можна зараз зняць у Беларусі?

– Скажу, што ў нас у Беларусі гэта абсалютна немагчыма. Цяпер абсурдная сітуацыя склалася, я нават не магу растлумачыць прычын. Кіно як летапіс нейкай дзяржавы – вельмі важная крыніца, той жа ідэалагічны падмурак, нейкі прэстыж міжнародны. І ў гэтым сэнсе дакументальнае кіно для нашай краіны павінна быць больш важным, таму што яно не вымагае такіх каласальных бюджэтаў, як ігравое. І, скажам, калі мы ставім ў ігравым кіно мэту супернічаць з Галівудам у тэхналогіях і размаху, гэта глупства. А ў дакументальным кіно гэта магчыма.

Калі гаварыць пра тэмы, звязаныя з людзьмі з асаблівасцямі, у іншых краінах ёсць гуманітарныя праграмы, звязаныя, скажам, з правамі чалавека, з правамі інвалідаў, там можна падаваць заяўку, і бу-дзе нейкае фінансаванне. У нас няма аніякіх фондаў, праграм. Гэта імідж дзяржавы псуе.

Цяпер пайшла плыня, звязаная з аматарскім кіно, кіно малабюджэтным ці безбюджэтным. Я была і ў журы на фестывалі кароткаметражак у Мінску, гэта важныя ініцыятывы. Але такія рэчы могуць існаваць толькі як альтэрнатыўнае цячэнне, яны не могуць замяніць дзяржаўную праграму, дзяржаўнае фінансаванне і ўстаноўкі дзяржавы на гэты конт.

– А краўдфандынг (грамадскае фінансаванне праектаў) дакументальнаму кіно не можа дапамагчы?

– Як правіла, гэтым займаюцца лю-дзі, якія не прызвычаіліся мець справу з дастатковымі бюджэтамі. У Амерыцы гэта практыкуецца, і збіраюцца сур’ёзныя бюджэты, у Еўропе хоць гэта і працуе, але калі датычыцца сур’ёзных фільмаў, да гэтага ідзе трошкі грэблівае стаўленне. У нас, я ведаю, гэта працавала ў некаторых выпадках, на гэта спасылаліся, як правіла, рэжысёры-аматары ці пачаткоўцы. Я сама не спрабавала, але я і не ўпэўнена, што гэта можа сабраць дастатковую суму, каб зняць фільм з прыстойным бюджэтам. Гэта могуць быць адзінкавыя выпадкі ў канкрэтнага рэжысёра ці з адной спецыфічнай, зразумелай для многіх тэмай.

– Ужо колькі год асобы сферы кіно кажуць, што беларускае кіно ратуе дакументалістыка і анімацыя. Атрымліваецца, няўзнак згубілі гэты гонар? Што робяць кінарэжысёры сёння?

– Два гады на дакументальнай студыі «Летапіс» нічога не здымаецца. За рэдкім выключэннем чыста прыкладных карцін. Быў дакументальны цыкл фільмаў пра беларускія замкі. Я зняла пра Крэўскі замак – маленькі фільм на 12 хвілін 59 секунд. Яшчэ было пару фільмаў з цыклу «Беларускія калумбы». Гэта важна, канечне, але, не ў крыўду будзе сказана, ёсць тэмы, якія маюць значэнне толькі для беларускага кантэксту і не маюць ніякага міжнароднага патэнцыялу. І гэта абсалютна натуральна.

Цяпер нават такі фільм зняць немагчыма. Уявіце сабе: прафесія вельмі складаная, скончыўшы Акадэмію мастацтваў, ты ўсё роўна яшчэ ніхто, гадоў 10 трэба, і жыццёвы досвед неабходны, каб ты стаў прафесіяналам. А потым твая прафесія робіцца незапатрабаванай, скажам, як запальнік ліхтароў. Некаторыя мае калегі падпрацоўваюць на некваліфікаванай працы і не любяць гаварыць пра гэта, таму што гэта людзі сур’ёзныя, якія здымалі паспяховыя дакументальныя і ігравыя фільмы. Гэтыя фільмы сталі гісторыяй беларускага кіно. Некаторыя пайшлі на тэлебачанне – але гэта іншая, журналісцкая, сфера, і ты, маючы за плячыма такую значную працу ў рэжысуры, пачынаеш ўсё роўна з нуля. Але Акадэмію мастацтваў вазьміце – выпускаюць кожны год, я сама была здзіўленая, каласальную колькасць рэжысёраў, і ім няма куды ісці. Такое вельмі шкодзіць і самой гэтай галіне, таму што тут павінна існаваць канкурэнцыя і павінен быць здаровы струмень новых ідэй. Гэта як выводзіць нейкі гатунак: павінна прайсці некалькі пакаленняў і павінен быць асяродак эксперыментатараў, каб нешта атрымалася.

Нават у 90-я, калі былі галодныя гады, калі не было ніякіх тавараў, студыя не лепшыя часы перажывала, але гэта ў нейкім сэнсе быў росквіт, таму што шмат што здымалася. Цяпер гэта проста скасавана. Прычым вядуцца дурныя размовы пра самаакупальнасць. Канечне, кіно часткова ў гэтым рэчышчы можна ўзгадваць, таму што гэта дзесьці рамяство. Але як быць з той часткай, якая мастацтва?

І гэта сітуацыя новая, таму я не магу сказаць, што будзе. Пакуль мы асэнсоўваем тое, што адбылося. Відаць, будзем збірацца – тыя, хто застаўся – каб пісаць, і хадзіць на прыёмы, і выступаць, каб гэту сітуацыю змяніць.

Гутарыла Юлія ЛАЎРАНКОВА

 

Комментарии

Авторизуйтесь для комментирования

К сожалению, мы обязаны идентифицировать Вас, чтобы разрешить публиковать отзыв.

С 1 декабря 2018 г. вступил в силу новый закон о СМИ. Теперь интернет-ресурсы Беларуси обязаны идентифицировать комментаторов с привязкой к номеру телефона. Пожалуйста, свяжитесь с нами, и мы зарегистируем для вас персональный аккаунт на нашем сайте.