Маленькія апавяданні

Рубрики: Новости.

Рана

Гэта было яшчэ ў тым узросце, які прынята называць «пяшчотным». Мне было восем ці дзевяць гадоў, дакладна не памятаю…

Дзеці ёсць дзеці. На вуліцы мы праводзілі большую частку сутак. Надыходзіла лета, і мы з палёгкай скідвалі з ног сандалікі. Шыкам лічылася зрабіць гэта раней за ўсіх. Шыкам было і купанне ў маі ў ледзяной вадзе, калі птушкай вылятаеш на бераг. Далёка ісці было не трэба, у нашай сельгастэхніцы  пабудавалі бетаніраваны басейн і запоўнілі вадой. У начальства гэта праходзіла як пажарны вадаём. Мы выкарыстоўвалі яго ў іншых мэтах. Сёння басейн стаіць без кроплі вады і завалены смеццем. Дый самой сельгастэхнікі даўно ўжо няма. Нічога няма. Апрача памяці…

Найбольш любілі мы гуляць у лесапасадках ля чыгункі. Там была суцэльная лінія-загарода з нізенькіх елачак, а перад імі – старыя магутныя вязы. Пад тымі вязамі мы неяк выкурылі пачак «Беламору». Праўда, курылі «паравозікам». Гэта калі папяросу бярэш у рот падпаленым канцом і проста дзьмеш. Атрымліваецца густы струмень дыму. Цяжка паверыць, але тады на чыгунцы яшчэ хадзілі цягнікі з паравозамі.

Любімай гульнёй была перастрэлка з рагатак. Як гаворыцца, ва ўмовах, максімальна набліжаных да баявых. Набіралі на чыгунцы каменьчыкі ў кішэні. І пычыналася. Згадваючы тое, здзіўляюся, што мае вочы ацалелі. Толькі акуляры ўсё ж нашу.

Аднойчы нам надакучыла страляць адзін у аднаго. Вырашылі спаборнічаць у стральбе па вераб’ях. Паляванне адбывалася ў садзе. Але нічым не скончылася. І мы селі гуляць у «дурня». У кожнай кампаніі ёсць свая «белая варона». Ёю аказаўся я. Што мяне падштурхнула ўзяць рагатку? Я, аднак, узяў. Наўздагон стрэліў. І патрапіў. Верабей зваліўся на градку.

Яшчэ не верачы, падбег, схапіў птушку. Хукаў на яе, варушыў і трос. Верабей быў мёртвы. З дзюбкі звісала кропелька крыві. Маленькая такая кропелька. Светла-чырвонага колеру.

Мне было восем ці дзевяць гадоў, і я заплакаў. Сябры глядзелі на мяне разгублена. І неяк… па-новаму. Мы хутка разышліся. Два дні я сядзеў дома. Мне дакладна не хацелася жыць.

Так я забіў першы і апошні раз. Зараз я пражыў яшчэ сорак гадоў і зразумеў, што між жыццём і смерцю – вялікая розніца, што забіць вельмі лёгка, што паміж жыццём і нежыццём – мяжа танюсенькая, амаль неадчувальная.

Праўда, усё гэта я адчуў яшчэ тады. Калі мне было восем ці дзевяць гадоў. А сёння  толькі выказаў тое.

La vita e bella!

Наша знаёмства адбылося вельмі будзённа. Яна прадавала малако, мы куплялі. Слова за слова, незаўважна ўзнік кантакт. Дамовіліся: па малако Сергей Шевцов, проза, сельская прозахадзіць будзем самі да яе ў вёсачку, на ўскраіне нашага мікрараёна. Вёсачка была паміраючая, рана ці позна яе павінны былі зруйнаваць і на гэтым месцы паставіць яшчэ колькі гмахаў-шпакоўняў. Але пакуль яна стаяла. Нам падабалася там гуляць, чуць брэх сабак, глядзець на сапраўдны калодзеж і наліваць у слоікі ледзяную, вельмі смачную ваду.

Яе звалі Надзея Іванаўна – баба Надзя. Так нават прасцей, баба Надзя, па-хатняму. У нас з бабай Надзяй была, нягледзячы на розніцу ва ўзросце, у адукацыі і сацыяльным статусе, роднаснасць. З невялікай доляй здзіўлення я да такой высновы прыйшоў. Па асноўных пытаннях чалавецтва мы сыходзіліся.

Баба Надзя год як пахавала мужа. Калі мы першы раз да яе прыйшлі, у доме яшчэ адчуваўся мужчына, гаспадар. Вунь вісіць яго капялюш. Вось стаяць боты і чаравікі. І здавалася – зараз ён выйдзе з залы…

Сярод жыхароў вёскі, занятых альбо пошукам хлеба надзённага, альбо дзе выпіць – баба Надзя вылучалася грунтоўнасцю. Яна была ўзорнай гаспадыняй. Я ніколькі не здзівіўся, калі яна аднойчы сказала пра свайго бацьку: «Ён быў кулак», – ну аднекуль жа павінна было гэта ўзяцца.

У яе сапраўды ўсё цвіло, расло і пладзілася, у гародчыку перад домам яна садзіла кветкі – цюльпаны, півоні, астры і яшчэ нейкія маленькія вясёлыя кветачкі. Чысціня і парадак былі і ў яе хаце. Па старой чалавечай традыцыі бабу Надзю ў вёсцы, канешне, не любілі. Добра памяталі, што муж быў брыгадзір, а яна – перадавая даярка. Гэта не забываецца і не даруецца. Не тое што нянавісць была смяротная. Але, калі яе карова прапарола бок стальным дротам і трэба было яе хутчэй рэзаць, дык баба Надзя, заліваючыся слязьмі, аббегла ўсю вёску, пакуль знайшла паўп’янага недаробка, які пагадзіўся.

Смерць Зоркі моцна ўзрушыла бабу Надзю. Прывычны агеньчык у вачах патух. Мне чамусьці тады падумалася, што і смерць жывёлы, і смерць чалавека для яе маюць аднолькавы сэнс. Баба Надзя ўспрымала свет адзіна так, як трэба – цэласна. Для сапраўдных сялян, я заўважыў, гэта характэрна. Астатнія трацяць на тое, каб зразумець гэта, усё жыццё.

Вакол бабы Надзі быў прывычны парадак, але амаль хірургічная чысціня ў хаце цяпер здавалася чысцінёй аперацыйнай. Жыццё паступова пачало знікаць з гэтай хаты…

Мы неяк адразу ўцямілі, што Зорка была сродкам сувязі бабы Надзі са знешнім светам. Да яе хадзілі па малако розныя «гарадскія» людзі, пераважна інтэлігенцыя. Яе цягнула да гэтых далікатных, беднаватых людзей. Вечарамі ў двары бабы Надзі было людна, і размовы вяліся на самыя розныя тэмы, ад гаспадарчых да палітычных. Мне падалося: «гарадскія» прыходзілі сюды не толькі па малако. Пэўна, у гарадскім жыцці ім не хапала фундаментальнасці, якая ў іх розуме атаясамлівалася з добрай гаспадаркай – мы ўсе з вёскі. Можа быць, гэта была настальгія па страчаным, у якім быў просты і крыху ірацыянальны сэнс. Дый у бабы Надзі, падазраю, настальгія была, але – па нязбытным, непражытым, па нейкім жыцці, якое меркавалася, але так і не адбылося.

На яе маленькай тэрыторыі гэтыя настальгіі зліваліся. Нам было там цёпла.

Крыху толькі бянтэжыла яе не па гадах гарачая прага да жыцця. У 65 гадоў, думаў я тады, яна здаецца крыху штучнай. У той час мне было 35 гадоў. Сёння я так ужо не думаю…

Пра мужа баба Надзя расказвала: паважаў, шкадаваў. Бывала, пасля свята сам даглядаў жывёлу, прыгаворваючы: «Спі, Надзейка, спі, я тут сам…» Думаю, апантанага кахання ў іх не было, а проста ўдзячнасць і павага адно да аднаго. Яны пабраліся адразу пасля вайны. Баба Надзя засталася круглаю сіратой, а ён прыйшоў з вайны на пустое месца. Сышліся проста. Каб выжыць…

Неяк яна прыйшла да нас зімою, ужо ў прыцемках. Мы сядзелі на кухні амаль да гадзіны ночы, пілі гарэлку, размаўлялі. Баба Надзя спела сваю любімую: «Эх, Андрюша, нам ли быть в печали…» Я праводзіў яе дадому, яна сказала нечакана цвярозым голасам: «Не давялося мне пажыць…» І я не стаў перапытваць, не стаў суцяшаць: маўляў, што ж вы такое гаворыце? Калі чалавек так кажа, дык, відаць, у яго ёсць на тое падставы.

«Мы ўсе, – разважаў я, вяртаючыся дадому, – малюем сабе ідэальны сцэнар жыцця. А ў выніку нас вядзе па ім наш характар. І тут нічога не зробіш. Трэба толькі прыняць гэта, усцягнуць крыж на плечы і цягнуць, пакуль цягнеш». Яшчэ я падумаў, што з цягам часу палюбіць становіцца цяжэй. Чым хутчэй гэта зразумееш, тым менш будзе расчараванняў. Усяму свой час. Жыццё цудоўнае!

…Пасля смерці Зоркі ў жыццёвым будынку бабы Надзі ўтварылася трэшчына. З часам яна павялічвалася. Неаднойчы бачылі мы яе ў непрывабным стане. Усе хваробы абвастрыліся. Часта на дзвярах вісеў замок: баба Надзя ляжала ў бальніцы. Гаспадаркай тады распараджаўся сын – чалавек маўклівы, няяркі. Хата была перапісана на яго. Нашы паходы да бабы Надзі сталі ўсё больш рэдкімі.

Апошні раз мы бачыліся з бабай Надзяй, калі ў вёсцы абразалі агароды. Яна абуралася, збіралася некуды пісаць. Але ў голасе адчувалася стомленасць, рукі віселі бязвольна. Гэта хваравіта-востра кідалася ў вочы.

Аднойчы жонка пайшла ў вёску адна, але хутка вярнулася і аглушыла з парога: «Іванаўна памерла».

Яшчэ больш уразілі падрабязнасці: баба Надзя спрабавала скончыць жыццё самагубствам. Ранкам яна лягла жыватом на кухонны нож. Гэта было ў нядзелю, і таму ў гэты дзень прыехаў, як звычайна, сын. Ён і выклікаў «хуткую». Рана аказалася лёгкай, пасля рэанімацыі бабу Надзю хутка перавялі ў палату. Але на пяты дзень яна памерла…

Я не бачыў яе ў труне, мне гэтага не хацелася. Засталася фотакартка: мой сын зрабіў яе ў апошнюю зіму. Баба Надзя была ў святочнай хустцы, у руках трымала чырвона-рудога пеўня (умова фатографа). Здымак роўна дзяліўся на дзве паловы – глыбокі чорны цень злева і нясцерпна-белы снег справа. Баба Надзя стаяла якраз пасярэдзіне. Хаця шукаць у гэтым нешта сімвалічнае мне не хочацца…

Я пайшоў у вёску праз месяц пасля пахавання. Быў мокры кастрычнік, змрочна-шэры і сумны. Першае, што я заўважыў, – новая паштовая скрынка на знаёмых мне веснічках. У хаце гарэла святло. Відаць, сын пусціў кватарантаў.

Баба Надзя ляжала непадалёк, пад металічным крыжам, на ўжо закрытых вясковых могілках. Побач з мужам. Вянкі ўжо пацямнелі і абмяклі. Чорная стужка адсырэла і скруцілася. З краю можна было разабраць: «… спи спокойно, дорогая мама». Мяне ўразіла: Надзея Іванаўна памерла ў адзін дзень і месяц з мужам. Але праз шэсць гадоў.

(La vita e bella, італ., – жыццё цудоўнае!)

Ноччу

Позні вечар, амаль ноч. Палесскі горад, аўтавакзал з прэтэнзіяй на мадэрновасць. Я, стомлены чаканнем аўтобуса. Было гэта даўно, лічы, у іншым жыцці. Што, увогуле, так і ёсць.

Рэдкія пасажыры ў зале чакання драмалі. Рух адбываўся толькі на пляцоўцы для аўтобусаў. Яны пад’язджалі, ад’яз-джалі, проста стаялі, і пабочнаму чалавеку цяжка было зразумець сэнс гэтага руху. Пакрыху пляцоўка апусцела. Сціхла клапатлівае мармытанне рухавікоў. Адразу стала спакойна і сонна. І прарэзаліся гукі, зусім натуральныя, але тут – нечаканыя. Пасярэдзіне пляцоўкі сядзела кацяня.

Яно гучна, дрыжачым голасам енчыла, нібы скардзілася. Нават здалёк было бачна, што кацяня дрыжыць ад холаду, а больш – ад страху, што яно галоднае і ўсімі пакінутае. Дакладней, пакінутае маці, бо хто іншы мог кацяня пакінуць? Хто яшчэ можа пакінуць любую жывую істоту? Толькі маці. Кацяня падрасло – і навошта яно маці? Што называецца, дзіця свабоднага кахання.

Народ, заінтрыгаваны незвычайнымі гукамі, пачаў абуджацца і праяўляць зацікаўленасць. Заўсміхаліся, загаварылі. Чалавек, хоць на час адарваны ад дому, успрымае ўсё больш абвострана і хваравіта. Ну а кот – сімвал хаты, сям’і. І вось ужо нейкая жанчына палезла ў сумку, нешта дастала, не паленавалася падысці да кацяняці. А тое спужалася, адбегла – дзікая істота, народжаная ад дзікай істоты.

Пад’ехаў аўтобус. Некалькі чалавек адразу заспяшаліся, падхапілі свае клункі. Кацяня неяк адразу забылася, тым больш што замоўкла.

Пасля няблізкай дарогі ў аўтобусе было цёпла – цяпло ішло ад рухавіка. Пасажыры расселіся і заціхлі. Вось паказаўся шафёр з паперамі ў руцэ, па-гаспадарску пастукаў па колах, палез у кабіну. Рухавік рыкнуў.

Раптам да аўтобуса кінуўся нейкі мужчына. Ён заскочыў наперад і перакрыжаваў рукі над галавою – нельга, значыць, ехаць. Шафёр здзівіўся, вылез з кабіны. Разам з мужчынам яны падышлі да задняга кола і дасталі з-пад яго кацяня. Шафёр засмяяўся.

Толькі ў гэты момант я адчуў, што сэр-ца моцна стукае, лоб мокры, а далоні ледзяныя. Мужчына кацяня забраў. Калі праходзіў паўз мяне, уважліва паглядзеў. Мне падалося, падміргнуў. Ён, канешне, пажыў, пабачыў, яму хапіла аднаго позірку на мяне, каб усё зразумець…

Сяргей Шаўцоў

Комментарии

Авторизуйтесь для комментирования

К сожалению, мы обязаны идентифицировать Вас, чтобы разрешить публиковать отзыв.

С 1 декабря 2018 г. вступил в силу новый закон о СМИ. Теперь интернет-ресурсы Беларуси обязаны идентифицировать комментаторов с привязкой к номеру телефона. Пожалуйста, свяжитесь с нами, и мы зарегистируем для вас персональный аккаунт на нашем сайте.